Phổ cập mầm non 5–6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ: Nghị định 353/2026/NĐ-CP có gì mới?

Từ ngày 01/11/2026, đưa con 5 tuổi đến lớp mẫu giáo, cho con học hết tiểu học và trung học cơ sở không còn chỉ là “mục tiêu phấn đấu” của địa phương, mà là nghĩa vụ học tập được Nhà nước bảo đảm điều kiện. Nghị định 353/2026/NĐ-CP cũng đặt lại thước đo xóa mù chữ cho người từ 15 đến 60 tuổi và chuyển toàn bộ hồ sơ phổ cập lên môi trường số.

Cập nhật ngày 10/11/2026. Nghị định đã có hiệu lực.

Số hiệu: 353/2026/NĐ-CP
Ngày ban hành: 11/9/2026
Cơ quan ban hành: Chính phủ
Hiệu lực: Từ 01/11/2026
Thay thế: Nghị định 20/2014/NĐ-CP về phổ cập giáo dục, xóa mù chữ
Bãi bỏ, sửa đổi: Bãi bỏ Điều 17 Nghị định 142/2025/NĐ-CP; Điều 4 và Điều 1 Phụ lục I Nghị định 143/2025/NĐ-CP; sửa khoản 5 Điều 17 Nghị định 277/2025/NĐ-CP (Điều 47)
Căn cứ chính: Luật Giáo dục 2019, sửa đổi bởi Luật số 123/2025/QH15

Đặt vấn đề: hai đứa trẻ, một câu hỏi

Tình huống minh họa (giả định). Bé An 5 tuổi, sống cùng ông bà ở một xã vùng cao. Bố mẹ đi làm công nhân xa nhà, ông bà nghĩ “sang năm vào lớp 1 rồi học chữ cũng được”, nên An chưa đi mẫu giáo ngày nào. Cách đó vài cây số, Bình 14 tuổi, đang học lớp 8, xin nghỉ để phụ gia đình làm rẫy: “Biết đọc, biết tính là đủ rồi.”

Trước đây, những câu chuyện như vậy chủ yếu được nhìn qua lăng kính “tỷ lệ phổ cập” của xã: thiếu vài em thì xã khó đạt chuẩn, cán bộ đến nhà vận động. Còn về phía gia đình, việc cho con học tiếp hay không phần lớn vẫn được coi là “chuyện riêng”.

Bức tranh đó thay đổi khi Luật Giáo dục sửa đổi năm 2025 (Luật số 123/2025/QH15) xác định giáo dục tiểu học và giáo dục trung học cơ sở là giáo dục bắt buộc, đồng thời giao Nhà nước thực hiện phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ từ 3 đến 6 tuổi. Nghị định 353/2026/NĐ-CP là văn bản biến nguyên tắc đó thành việc cụ thể: ai thuộc diện, ai chịu trách nhiệm, đo bằng tiêu chí nào, và giấy tờ được xử lý ra sao.

Phân tích pháp lý: luật nói gì và áp dụng ra sao

1. Từ “phổ cập” sang “bắt buộc”: khác nhau ở chữ “nghĩa vụ”

Hiểu nôm na, “phổ cập” là mục tiêu Nhà nước muốn đạt được trên diện rộng, còn “bắt buộc” là trình độ tối thiểu mà mỗi công dân trong độ tuổi phải học cho xong. Nghị định 353 ghi rõ: công dân trong độ tuổi giáo dục bắt buộc có nghĩa vụ học tập để hoàn thành giáo dục bắt buộc và được Nhà nước bảo đảm điều kiện thực hiện (Điều 4 khoản 1; Điều 8 khoản 1).

Nghĩa vụ này không chỉ đặt lên vai đứa trẻ. Nghị định chia trách nhiệm cho ba phía:

Gia đình, người giám hộ phải tạo điều kiện cho con em trong độ tuổi đi học mầm non 5–6 tuổi và hoàn thành tiểu học, THCS (Điều 8 khoản 2). Trong ví dụ trên, ông bà của An và bố mẹ của Bình đều là người có trách nhiệm.
Cơ sở giáo dục tổ chức việc dạy học theo chức năng, nhiệm vụ (Điều 8 khoản 3).
Nhà nước và chính quyền xã phải bảo đảm trường lớp, giáo viên, kinh phí; phát hiện, ngăn chặn và xử lý theo thẩm quyền hành vi cản trở việc học (Điều 5, Điều 7 khoản 1, Điều 46).

Một hệ quả dễ thấy: vì luật mới không còn cấp bằng tốt nghiệp THCS, các tiêu chí trong Nghị định 353 đều dùng cụm “hoàn thành chương trình” thay cho “tốt nghiệp” như trước (Điều 3 khoản 1; Điều 19).

2. Ai thuộc diện? Bảng độ tuổi cần nhớ

Đối tượng theo Nghị định 353/2026/NĐ-CP:

Phổ cập mầm non: trẻ 5–6 tuổi chưa hoàn thành chương trình mầm non (Điều 10) → học chương trình giáo dục mầm non do Bộ GD&ĐT ban hành (Điều 11).
Tiểu học bắt buộc: trẻ 6–14 tuổi chưa hoàn thành tiểu học (Điều 13) → chương trình giáo dục phổ thông cấp tiểu học (Điều 14).
THCS bắt buộc: thiếu niên, thanh niên 11–18 tuổi đã xong tiểu học nhưng chưa hoàn thành THCS (Điều 17) → chương trình giáo dục phổ thông cấp THCS (Điều 18).
Xóa mù chữ: người 15–60 tuổi chưa biết chữ hoặc bị tái mù chữ (Điều 21) → chương trình xóa mù chữ, lớp học linh hoạt theo giờ giấc người học (Điều 22).

Các nhóm có thể chồng nhau: một em 12 tuổi chưa xong tiểu học vẫn thuộc diện tiểu học bắt buộc; em 12 tuổi đã xong tiểu học thì thuộc diện THCS bắt buộc.

“Tái mù chữ” là gì? Đó là trường hợp một người đã từng được công nhận biết chữ mức độ 1, nhưng lâu không dùng nên không còn đọc, viết, tính toán được theo yêu cầu (Điều 3 khoản 2). Ví dụ: một chị 40 tuổi học xong lớp 3 từ nhỏ, hơn 30 năm làm nông không cầm bút, nay đọc không nổi tờ hướng dẫn dùng thuốc. Chị thuộc diện được mời học lại.

Với người lớn đã quá tuổi bắt buộc mà chưa xong tiểu học hoặc THCS, Nghị định không “bỏ rơi”: họ được học theo hình thức giáo dục thường xuyên hoặc hình thức phù hợp khác (Điều 6 khoản 2; Điều 8 khoản 1).

3. Người học được gì?

Trẻ mầm non 5–6 tuổi và học sinh trong độ tuổi bắt buộc được hưởng chính sách miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và các hỗ trợ khác theo quy định của pháp luật về giáo dục, trẻ em, người khuyết tật, chính sách dân tộc, trợ giúp xã hội (Điều 5 khoản 4 điểm a).
Người học xóa mù chữ được hỗ trợ tài liệu, học liệu, đồ dùng học tập, tùy đối tượng, địa bàn và khả năng ngân sách (Điều 5 khoản 4 điểm b).
Vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo, vùng đặc biệt khó khăn được ưu tiên bố trí nguồn lực (Điều 4 khoản 4; Điều 5 khoản 3).

Đọc kỹ chữ “theo quy định của pháp luật”. Nghị định 353 không tự đặt ra mức hỗ trợ học phí mới; nó dẫn chiếu sang văn bản khác. Mức hỗ trợ cụ thể hiện nằm ở Nghị quyết 217/2025/QH15 và Nghị định 238/2025/NĐ-CP: từ năm học 2025–2026, trẻ mầm non và học sinh phổ thông trường công lập được miễn học phí; với trường ngoài công lập, người học được hỗ trợ một phần theo mức do địa phương quyết định. Cha mẹ cho con học trường tư cần hỏi rõ mức hỗ trợ tại tỉnh mình.

4. Xã, tỉnh bị “chấm điểm” thế nào?

Đây là phần dày nhất của Nghị định, chủ yếu dành cho chính quyền, nhưng người dân nên biết vì nó giải thích tại sao cán bộ xã sẽ đến tận nhà hỏi han khi con bạn nghỉ học. Mỗi nội dung có hai mức: “mức độ hoàn thành” (đạt chuẩn tối thiểu) và “mức độ nâng cao”.

Tiêu chuẩn đối với xã (số trong ngoặc đơn: xã có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn):

Mầm non 5–6 tuổi (Điều 12): huy động trẻ đến lớp ≥ 95% (≥ 90%); trẻ hoàn thành chương trình hằng năm ≥ 85% (≥ 80%). Không chia mức nâng cao.
Tiểu học bắt buộc (Điều 15, 16) – mức hoàn thành: trẻ 6 tuổi vào lớp 1 ≥ 98%; trẻ 11 tuổi xong tiểu học ≥ 95% (≥ 85%); trẻ 14 tuổi xong tiểu học 100%; trẻ khuyết tật có khả năng học tập được tiếp cận giáo dục ≥ 60%. Mức nâng cao: vào lớp 1 ≥ 99%; 11 tuổi xong tiểu học ≥ 97%; giữ 100% ở tuổi 14 trong 2 năm liền; trẻ khuyết tật ≥ 90%.
THCS bắt buộc (Điều 19, 20) – mức hoàn thành: nhóm 15–18 tuổi xong THCS ≥ 95% (≥ 90%); thanh niên 18 tuổi xong THCS 100%; nhóm 15–18 đang học hoặc đã xong THPT, GDTX hoặc học nghề ≥ 80% (≥ 70%); người khuyết tật ≥ 60%. Mức nâng cao: giữ 100% ở tuổi 18 trong 2 năm liền; 15 tuổi xong THCS ≥ 97%; nhóm 15–18 tiếp tục học ≥ 90%; người khuyết tật ≥ 90%.
Xóa mù chữ (Điều 23, 24, 25): mức 1 — ≥ 90% người 15–60 tuổi biết chữ mức 1; mức 2 — ≥ 90% người 15–60 tuổi biết chữ mức 2 (xã khó khăn: tính trên nhóm 15–35 tuổi).

Biết chữ mức 1 nghĩa là học xong giai đoạn 1 chương trình xóa mù chữ hoặc xong lớp 3; mức 2 là xong giai đoạn 2 hoặc xong cả bậc tiểu học (Điều 23). Ở cấp tỉnh, tiêu chuẩn là tỷ lệ số xã đạt chuẩn: ít nhất 90% xã với mầm non, 95% xã với mức hoàn thành tiểu học và THCS, 100% xã với các mức còn lại (Điều 12, 15, 16, 19, 20, 24, 25).

Ai “chấm”? Ủy ban nhân dân tỉnh kiểm tra, Chủ tịch UBND tỉnh công nhận xã đạt chuẩn và công nhận tỉnh ở các mức cơ bản; Bộ trưởng Bộ GD&ĐT công nhận tỉnh đạt chuẩn mầm non và các mức nâng cao (Điều 31). Không còn khâu cấp huyện, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Lịch hằng năm: xã chốt số liệu trước 30/9, tỉnh trước 20/10, và tỉnh hoàn thành việc kiểm tra, công nhận xã trước 30/12 (Điều 36).

5. Những điểm mới so với Nghị định 20/2014/NĐ-CP

Tên gọi tiểu học, THCS: Phổ cập giáo dục → Giáo dục bắt buộc, gắn nghĩa vụ học tập (Điều 1, 4).
Phân mức: 3 mức độ cho tiểu học và THCS → 2 mức: hoàn thành và nâng cao. Nơi đã đạt mức 3 cũ được coi là đạt mức hoàn thành đến kỳ rà soát kế tiếp (Điều 47 khoản 5).
Mầm non: Trẻ 5 tuổi → Trẻ 5–6 tuổi chưa hoàn thành chương trình mầm non (Điều 10).
Xóa mù chữ mức 1: Đo trên nhóm 15–35 tuổi (vùng khó khăn: 15–25) → Đo trên nhóm 15–60 tuổi (xã khó khăn: 15–35) (Điều 24).
Cấp quản lý: Xã, huyện, tỉnh → Xã và tỉnh (Điều 31).
Tiêu chí THCS: Tính theo tỷ lệ “tốt nghiệp THCS” → Tính theo tỷ lệ “hoàn thành chương trình THCS”, do bằng tốt nghiệp THCS đã bỏ (Điều 19).

Điểm đáng chú ý nhất với người lớn tuổi là xóa mù chữ mức 1: trước đây xã chỉ cần lo nhóm dưới 35 tuổi, nay phải tính cả người đến 60 tuổi. Nói cách khác, những cô bác trung niên chưa biết chữ ở thôn bản giờ đã “được tính đến”, và xã có động lực mở lớp cho họ.

6. Hồ sơ số và hàng rào chống “thành tích ảo”

Không phải khai lại thông tin đã có. Dữ liệu phổ cập được quản lý trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về giáo dục, kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và về y tế; người dân không phải cung cấp lại thông tin đã có, trừ khi cần xác minh, bổ sung (Điều 37 khoản 2, 3).
Bộ Công an cung cấp dữ liệu dân cư để xác định đúng diện, bao gồm cả các nhóm như con công nhân khu công nghiệp, trẻ thuộc hộ nghèo, cận nghèo, trẻ khuyết tật (Điều 39).
Trường hợp đặc biệt được loại khỏi mẫu số khi tính tỷ lệ: không có khả năng học tập do sức khỏe, khuyết tật nặng, đang chấp hành án phạt tù hoặc ở trường giáo dưỡng, cơ sở cai nghiện bắt buộc, hoặc bất khả kháng. Việc xác định ưu tiên dùng dữ liệu sẵn có, kể cả Sổ sức khỏe điện tử; chỉ khi chưa có mới yêu cầu giấy tờ (Điều 9). Lưu ý: quy định này chỉ để tính tỷ lệ cho đúng, không làm mất quyền đi học của các em.
Kiểm tra thực tế ít nhất 20% số xã, mỗi xã ít nhất 2 hộ gia đình, khi tỉnh đề nghị công nhận lần đầu hoặc sau 2 năm liền không giữ được chuẩn (Điều 34 khoản 2).
Số liệu gian dối sẽ bị “thu hồi điểm”. Nếu phát hiện hồ sơ, dữ liệu không trung thực làm thay đổi kết quả, người có thẩm quyền sửa đổi hoặc chấm dứt hiệu lực phần công nhận sai (Điều 34 khoản 4).
Không được ép đóng góp. Nguồn lực xã hội phải tự nguyện, công khai; nghiêm cấm ép buộc đóng góp hoặc thu sai quy định (Điều 30 khoản 3).

Khoảng trống và vướng mắc còn bỏ ngỏ

Có nghĩa vụ, nhưng Nghị định không quy định chế tài. Nghị định 353 không có điều khoản xử phạt gia đình không cho con đi học; Điều 7 chỉ yêu cầu cơ quan xử lý hành vi cản trở việc học “theo quy định của pháp luật”, tức phải dựa vào văn bản khác. Trên thực tế, công cụ chính vẫn là vận động và hỗ trợ.
Văn bản hướng dẫn chưa đầy đủ. Bộ GD&ĐT được giao ban hành biểu mẫu, yêu cầu dữ liệu, chế độ báo cáo (Điều 38 khoản 7, 8); tại thời điểm viết bài, Thông tư về điều kiện bảo đảm và quy trình kiểm tra công nhận mới ở dạng dự thảo. Năm đầu tiên, Bộ sẽ hướng dẫn riêng vì Nghị định có hiệu lực sau mốc chốt số liệu 30/9 (Điều 47 khoản 7).
Hạ tầng số chưa đồng đều. Nghị định cho phép dùng bản giấy hoặc kết hợp giấy và điện tử ở nơi chưa đủ điều kiện (Điều 32 khoản 3; Điều 47 khoản 6). Giai đoạn giao thời dễ phát sinh dữ liệu lệch nhau giữa các hệ thống.
Trẻ theo cha mẹ di cư. Nghị định áp dụng cho công dân “đang cư trú tại Việt Nam” (Điều 2) nhưng không nói rõ trẻ được tính ở xã thường trú hay nơi ở thực tế. Dự thảo Thông tư đang đề xuất rà soát theo nơi cư trú thực tế; cần chờ văn bản chính thức.
Áp lực chỉ tiêu 100%. Các tiêu chí “14 tuổi xong tiểu học 100%” và “18 tuổi xong THCS 100%” rất cao. Nếu thiếu kiểm soát, nguy cơ “làm đẹp số liệu” là có thật; vì thế quy định chấm dứt công nhận khi phát hiện gian dối (Điều 34 khoản 4) cần được thực thi nghiêm.

Kiến nghị và lời khuyên

Dành cho cha mẹ

Cho con 5 tuổi đi mẫu giáo đều đặn, đừng đợi đến lớp 1. Đây là năm học chuẩn bị nền tảng và cũng là đối tượng Nhà nước ưu tiên đầu tư.
Kiểm tra thông tin cư trú của con trên VNeID. Vì danh sách đối tượng được lấy từ dữ liệu dân cư, thông tin sai hoặc chưa cập nhật có thể khiến con bị bỏ sót hoặc bị tính nhầm nơi.
Con có vấn đề sức khỏe hoặc khuyết tật: giữ hồ sơ y tế, giấy xác nhận khuyết tật và Sổ sức khỏe điện tử để nhà trường, xã xác định đúng hình thức học phù hợp.
Con muốn nghỉ học giữa chừng: hãy liên hệ nhà trường hoặc UBND xã trước. Học THCS là nghĩa vụ; nếu khó khăn, con có thể chuyển sang giáo dục thường xuyên hoặc hình thức linh hoạt và hỏi về các khoản hỗ trợ chi phí học tập.
Bị yêu cầu đóng góp “cho phổ cập”: bạn có quyền từ chối khoản thu không tự nguyện và phản ánh với UBND xã (Điều 30 khoản 3).

Dành cho người lớn chưa biết chữ hoặc đã quên chữ

Nếu bạn từ 15 đến 60 tuổi, hãy hỏi UBND xã về lớp xóa mù chữ. Lớp được tổ chức linh hoạt theo giờ làm, giờ sinh hoạt, có thể ngay tại thôn, và được hỗ trợ tài liệu học tập (Điều 5, Điều 22).

Hướng hoàn thiện chính sách

Sớm ban hành Thông tư hướng dẫn, trong đó chốt nguyên tắc tính đối tượng theo nơi ở thực tế để trẻ di cư không “rơi” khỏi cả hai nơi.
Xây dựng cơ chế xử lý theo bậc khi gia đình không thực hiện nghĩa vụ: vận động, hỗ trợ trước, chỉ dùng biện pháp hành chính sau cùng, tránh đẩy gánh nặng lên những hộ vốn đã khó khăn.
Công khai kết quả phổ cập của từng xã trên môi trường số để người dân cùng giám sát, giảm rủi ro “thành tích ảo”.
Gắn chỉ tiêu tiếp cận giáo dục của trẻ khuyết tật với nguồn lực thật: giáo viên hỗ trợ, thiết bị, trường hòa nhập.

Hỏi nhanh, đáp gọn

Con tôi đã 6 tuổi nhưng chưa học xong mẫu giáo thì sao?

Bé vẫn thuộc diện phổ cập mầm non vì đối tượng là trẻ từ 5 đến 6 tuổi chưa hoàn thành chương trình giáo dục mầm non (Điều 10). Đồng thời, từ 6 tuổi bé cũng thuộc diện tiểu học bắt buộc (Điều 13). Nên trao đổi với nhà trường để chọn lộ trình phù hợp.

Học hết lớp 9 rồi, con có bắt buộc học lên THPT không?

Không. Giáo dục bắt buộc dừng ở THCS. Tuy vậy, tỷ lệ thanh thiếu niên 15–18 tuổi tiếp tục học THPT, giáo dục thường xuyên hoặc học nghề là một tiêu chí để xã đạt chuẩn (Điều 19, 20), nên địa phương sẽ khuyến khích các em học tiếp.

Xã tôi đã đạt chuẩn theo Nghị định cũ, có phải làm lại từ đầu?

Không. Kết quả cũ được tiếp tục sử dụng; nơi đạt phổ cập tiểu học, THCS mức độ 3 được xác định tương đương mức hoàn thành cho đến kỳ rà soát hằng năm kế tiếp (Điều 47 khoản 5).

Hồ sơ phổ cập có phải nộp giấy không?

Nguyên tắc là làm trên môi trường số. Chỉ nơi chưa đủ điều kiện mới dùng bản giấy hoặc kết hợp (Điều 32, 33, 37).

Tóm lại

Nghị định 353/2026/NĐ-CP chuyển trọng tâm từ “xã đạt chuẩn” sang “từng đứa trẻ, từng người dân đều được học”: mầm non cho trẻ 5–6 tuổi, học hết lớp 9 là nghĩa vụ, và người đến 60 tuổi chưa biết chữ cũng được tính đến. Quyền lợi về học phí đã có từ các văn bản khác; điều Nghị định này thêm vào là trách nhiệm rõ ràng hơn cho gia đình và chính quyền, cùng một bộ hồ sơ số khó “làm đẹp” hơn.

Nguồn tham khảo

Nghị định 353/2026/NĐ-CP ngày 11/9/2026 quy định về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 5 đến 6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ. Các điều, khoản dẫn trong bài theo văn bản này.
Luật số 123/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, có hiệu lực từ 01/01/2026.
Nghị định 20/2014/NĐ-CP về phổ cập giáo dục, xóa mù chữ (đã hết hiệu lực từ 01/11/2026).
Nghị quyết 217/2025/QH15 về miễn, hỗ trợ học phí cho trẻ mầm non, học sinh phổ thông.
Báo Luật sư Việt Nam về mức hỗ trợ học phí ở trường ngoài công lập.
Báo Giáo dục và Thời đại, 16/9/2026.
Tin về dự thảo Thông tư hướng dẫn điều kiện bảo đảm và quy trình kiểm tra công nhận giáo dục bắt buộc, xóa mù chữ.

Bài viết mang tính phổ biến pháp luật, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể. Tình huống minh họa trong bài là giả định.